Mürüvvet mend olan mazluma el çekmez ianetten Ne Demek?
Geçen gün çarşıda yürürken aklıma geldi, çocukluğumda dedemin sık sık söylediği bir söz vardı: “Mürüvvet mend olan mazluma el çekmez ianetten.” İlk duyduğumda tamamen anlamını kavrayamazdım; bir çocuğun kulağına biraz eski, biraz da gizemli gelen bir cümleydi. Ankara’nın dar sokaklarında, tozlu taşların arasında büyürken dedemin anlattığı hikâyeler çoğu zaman bana hayat dersi gibi gelirdi. Bu sözü de öylece hafızama kazıdım. Sonra büyüdüm, ekonomi okudum, veriyle uğraşır oldum, ama dedemin sözleri bir köşede hep kaldı.
Sözün Kökeni ve Anlamı
“Mürüvvet mend olan mazluma el çekmez ianetten” deyimi, Osmanlı döneminden kalma, toplumda adaletin, hakkaniyetin ve mazlumun yanında olmanın önemini vurgulayan bir atasözüdür. Kelimelere tek tek baktığımızda:
Mürüvvet: Birinin hakkını gözetmek, iyilik etmek
Mend: Katı, sağlam, dayanaklı
Mazlum: Hakkı yenmiş, zulme uğramış kişi
Ianetten: Yardım ve destek
Yani kaba tabirle, güçlü olan bile, hakkı yenmiş mazlumu görmezden gelemez; elini uzatmak zorundadır. Ama ben bunu sadece teorik bir tanım olarak bırakmıyorum. Ankara’da yürürken, iş hayatında ya da veri analizlerimde gördüğüm gerçek sahneler, bu sözün ne kadar güncel olduğunu gösteriyor.
Çocukluk Hatıraları ve İlk Farkındalık
Çocukken ailemin yanında küçük bir bakkalın önünden geçerken bir tartışmaya şahit olmuştum. Bakkalda çalışan yaşlı amca, genç bir çocuğun cebinden düşürdüğü parayı fark etmişti. Ama çocuk bunu fark etmedi. Amca cebine atmak yerine çocuğa geri verdi. İşte o an içimde bir şey kıpırdadı, dedemin sözünü hatırladım. Mazluma, yani haksızlığa uğramış olana, yardım etmek bir erdemdi ve bunu yapmamak, insan olmanın ötesinde bir kayıptı.
Ankara’nın o eski mahallelerinde, insanlar birbirine daha çok bağlıydı. Şimdi verilerle konuşacak olursak, Türkiye’de 2023 yılında yapılan bir sosyal bağ ve toplumsal dayanışma araştırmasına göre, bireylerin %67’si komşusuna veya tanımadığı birine yardım etmenin önemli olduğunu söylüyor. Çocukken gördüğüm küçük örnekler, bu büyük istatistikle paralellik gösteriyor.
İş Hayatında Mürüvvet ve Mazlum
Ben 25 yaşındayım, ekonomi okudum ve bir süredir veri analizi yapıyorum. İş hayatında “mürüvvet mend olan mazluma el çekmez ianetten” sözü bana çokça hatırlatma yapıyor. Örneğin bir rapor hazırlarken, bazı ekip arkadaşlarım verileri hızlıca işleyip sonuç çıkarmaya çalışıyor; ama bazı projelerde küçük haksızlıklar olabiliyor. Mesela bir çalışan, kendi hatası olmadığı halde performans puanları düşüyor. Ben o verileri analiz ederken, sadece sayılara bakmak yetmez; insan faktörünü de hesaba katmak gerekir. O an aklıma dedemin sözü geliyor: mazluma el çekmemek, yani haksızlığa uğrayanın yanında olmak gerekiyor.
Gerçek bir örnek: Geçen yıl bir proje sırasında bir stajyerin raporu yeterince değerlendirilmemişti. Veriler yanlış kullanılmıştı ve hatanın kaynağı net değildi. Ben olayı üst yönetime iletirken, istatistiklerle birlikte stajyerin hakkını savundum. İşte bu, sözün modern hayattaki yansıması.
Ankara’dan Sokak Gözlemleri
Ankara sokaklarında yürürken sık sık benzer durumları gözlemliyorum. Mesela bir pazarda, tezgahındaki malı yanlış fiyatlayan satıcıya müşteriler bazen kızabiliyor. Ama gerçek durumu bilen bir başka satıcı araya girip hatayı düzeltiyor. Bir nevi, mazluma el çekmeme durumu. İnsanlar hâlâ birbirine destek olabiliyor, bunu görmek verileri analiz etmek kadar tatmin edici oluyor.
Bir araştırmaya göre, 2022 yılında Türkiye genelinde tüketici şikâyetlerinin %42’si küçük işletmelerde çözülmüş. Yani insanlar haksızlık karşısında sessiz kalmıyor; destek oluyorlar. İşte bu da “mürüvvet mend olan mazluma el çekmez ianetten” sözünün günümüzdeki karşılığı.
Sosyal Medya ve Dijital Dünyada Mazlumun Yanında Olmak
Artık sosyal medyada da benzer örnekler var. Mesela bir çalışan hakkı yenmişse, tweet veya paylaşım yapılarak kamuoyu oluşturuluyor. Veri analizi açısından, bu tür kampanyaların etkileşimi oldukça yüksek. 2024 başı itibarıyla Twitter ve Instagram paylaşımlarında hakkı savunma odaklı içeriklerin etkileşim oranı %30 civarında artmış durumda.
Ben bunu deneyimledim; bir arkadaşımın küçük bir mağazası haksız yere kötü yorum almıştı. Ben verilerle ve doğru bilgilerle onun mağduriyetini ortaya koydum, sonuç olarak sosyal medyada destek toplandı. Bu da modern anlamda “mazluma el çekmemek” eylemi oldu.
Günlük Hayatta Küçük Mürüvvetler
Sadece büyük meseleler değil, günlük hayat da bu sözle dolu. Otobüste yaşlı birine yer vermek, arkadaşın hakkını savunmak, veri analizinde yanlışlığı fark edip düzeltmek… Hepsi küçük mürüvvet örnekleri. Ben her gün Ankara’nın sokaklarında, iş yerinde ve sosyal çevremde bu sözün pratiğe dökülüşünü gözlemliyorum.
Sonuç Olarak
“Mürüvvet mend olan mazluma el çekmez ianetten” deyimi, sadece eski bir atasözü değil; günümüzün veriyle dolu dünyasında bile geçerliliğini koruyan bir yaşam felsefesi. Çocukluk hatıralarından iş hayatına, sokak gözlemlerinden sosyal medyaya kadar her alanda karşımıza çıkıyor. İnsanlar hâlâ birbirine yardım ediyor, mazlumu koruyor ve haksızlığa sessiz kalmıyor. Belki de dedemin Ankara’nın dar sokaklarında söylediği bu söz, bugünün karmaşık dünyasında bile en çok ihtiyaç duyduğumuz derslerden biri.
Her veri seti bize rakamlar gösterir; ama insan faktörünü, mazlumun yanında olmayı da hesaba katmazsak eksik kalırız. İşte bu yüzden, dedemin sözünü aklımda tutuyorum ve her gün biraz daha pratiğe dökmeye çalışıyorum.
İşte bu söz, sadece eski bir deyim değil; yaşamı anlamlı kılan bir rehber.